W województwie lubelskim odnaleziono szczątki walenia sprzed około 38 mln lat. Nie był to gigant znany z filmów przyrodniczych, ale zwierzę wielkości dzisiejszego delfina. Mimo skromnych rozmiarów ma ogromne znaczenie, bo to pierwsze znalezisko eoceńskiego walenia z terenu Polski. Do tej pory takie skamieniałości znano w naszej części Europy przede wszystkim z Ukrainy i Niemiec.
Odkrycie opisano w czasopiśmie naukowym The Anatomical Record. Autorzy pracy wskazują, iż jest to pierwszy zapis kopalny walenia z eocenu w Polsce, a sam okaz pochodzi z osadów formacji siemieńskiej w okolicach Lubartowa. Zachował się fragment lewej żuchwy z zębodołami, czyli pozornie niewielki kawałek kości, który pozwolił dopisać Polskę do mapy wczesnej historii waleni.
Polska luka została wypełniona
Walenie to fascynująca grupa ssaków, które jako pierwsze w pełni przystosowały się do życia w środowisku morskim. Ich historia ewolucyjna sięga czasów sprzed prawie 50 mln lat, kiedy ich lądowi przodkowie zaczęli pędzić ziemno-wodny tryb życia.
Pierwsze całkowicie wodne walenie pojawiły się w eocenie (druga epoka okresu paleogeńskiego), nieco ponad 40 mln lat temu. Już kilka milionów lat później istniały olbrzymie walenie osiągające prawie 20 m długości.
Rekonstrukcja wyglądu walenia spod Lubartowa i porównanie jego rozmiarów z dorosłym człowiekiem. W eocenie walenie ciągle posiadały widoczne tylne płetwy, a ich ciało nie było pokryte grubą warstwą tkanki tłuszczowej ze względu na dużo wyższe temperatury ówczesnych oceanów. Autor rekonstrukcji: Marcin Ambrozik.Polska była jak dotąd białą plamą pod względem znalezisk kości wczesnych waleni. Sytuacja uległa zmianie, kiedy w kopalni bursztynu Fundusz Operator niedaleko Lubartowa w województwie lubelskim dr Lucjan Gazda, geolog z Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Chełmie odkrył żuchwę walenia w skałach sprzed 38 mln lat.
Gdy Lubelszczyzna leżała nad ciepłym morzem
W eocenie teren Lubelszczyzny był północną krawędzią niewielkiego lądu. Nieopodal pradawna rzeka wpadała do płytkiego morza, które pokrywało Ukrainę, Polskę i Niemcy. W strefach brzegowych tego zbiornika tworzyły się złoża bursztynu ale istniejące przy dnie warunki były równie dobre do zachowywania się szczątków organizmów, które ów zbiornik zamieszkiwały.
Rekonstrukcja położenia anatomicznego okazu w czaszce zwierzęcia (A) oraz domniemany wygląd jego głowy z zaznaczoną żuchwą (B). Autor rekonstrukcji: Bogusław Waksmundzki.Do najczęściej spotykanych skamieniałości w eocenie Lubartowa należą zęby rekinów, które patrolowały prehistoryczną Lubelszczyznę. Znalezienie kości walenia w tego typu osadach było spodziewane, szczątki eoceńskich waleni powszechnie występują na Ukrainie i w północnych Niemczech.
W tamtym czasie wymienione tereny były przykryte tym samym morzem, zatem zamieszkujące je walenie musiały migrować na linii wschód-zachód przez obszar Polski.
Mały predator w świecie gigantów
Odnaleziony okaz to fragment żuchwy z zachowanymi zębodołami. Okazało się, iż polski pra-waleń był niewielkich rozmiarów, osiągał między 1,7 a 2,1 m długości czyli odpowiadał rozmiarami dzisiejszym delfinom.
Do tej pory uważano, iż w trakcie eocenu walenie powiększały swoje rozmiary i kolejne formy stawały się coraz większe. Polskie znalezisko pokazuje, iż eocen był czasem zajmowania rozmaitych nisz ekologicznych. Pojawiały się wtedy olbrzymy takie jak znany z Egiptu Basilosaurus o wężowych kształtach, ale również dochodziło do wykształcania się form o mniejszych rozmiarach ciała, które polowały na mniejszą zdobycz.
Więcej na Spider’s Web:
Najprawdopodobniej niewielki waleń spod Lubartowa był rybożercą i ścigał ławice drobnych ryb w przybrzeżnych wodach i w pobliżu miejsc gdzie rzeki uchodziły do morza.
Odkrycie to pokazuje, iż walenie już na wczesnych etapach zasiedlania ekosystemów morskich zajmowały zróżnicowane nisze ekologiczne. Na terenie Polski niewielki waleń musiał mieć się jednak na baczności i umykać przed groźnymi szczękami wielkich rekinów, które królowały w tutejszych wodach.
Główna ilustracja: Artystyczna wizja walenia z Lubelszczyzny polującego na ryby ławicowe. Autor rekonstrukcji: Marcin Ambrozik.
