Państwo, które niemal całkowicie wyrzuciło banknoty z obiegu, szykuje wielki powrót gotówki do sklepów. Powodem jest odporność systemu i duże wykluczenie cyfrowe.
Szwecja, przez lata uznawana za pioniera gospodarki bezgotówkowej, wykonuje gwałtowny, dosyć nieoczekiwany zwrot. Nowe przepisy mają nakładać na sklepy spożywcze i apteki ustawowy obowiązek przyjmowania gotówki. Choć Europejski Bank Centralny popiera dążenie do zwiększenia odporności systemu płatniczego, krytykuje sam projekt. Według EBC proponowane prawo zawiera zbyt wiele furtek i nie przewiduje skutecznego nadzoru, co w praktyce może uniemożliwić realną ochronę obrotu gotówkowego.
Co dokładnie ma się zmienić?
Jak czytamy na łamach Bankier.pl, projekt przewiduje obowiązek akceptacji gotówki w detalicznych sklepach spożywczych oraz aptekach, pod warunkiem iż działają tam kasy obsługiwane przez personel. jeżeli placówka sprzedaje towary i usługi, gotówka ma działać przy całym asortymencie, a nie tylko w wyjątkowych sytuacjach.
Jednocześnie ustawodawca od razu dopisał pewne ograniczenia. Przede wszystkim obowiązek ma dotyczyć płatności do 0,1 tzw. kwoty bazowej, co w 2026 r. ma odpowiadać ok. 5920 koron (2300 złotych). Ponadto placówka nie musiałaby przyjmować zapłaty monetami, jeżeli klient próbuje użyć więcej niż 25 monet w jednej transakcji. Mają się także pojawić wyjątki związane z bezpieczeństwem personelu i sytuacjami doraźnymi, np. gdy kasa jest pełna albo transakcja wygląda na podejrzaną.
W teorii nowe przepisy mają uchronić kasjerów przed tonięciem w bilonie i nie zmuszać placówek do gromadzenia gotówki, co mogłoby prowokować napady. Jednak to właśnie te wyjątki stają się dla wielu osób problematyczne. Przeciwnicy ostrzegają, iż zamiast dać fizycznym pieniądzom drugie życie, nowe prawo stworzy jedynie wygodny katalog wymówek dla sprzedawców, by pod byle pretekstem przez cały czas odmawiać ich przyjmowania.
Idea dobra, ale diabeł siedzi w szczegółach
Europejski Bank Centralny rzadko kiedy zabiera głos w sprawach legislacyjnych państwa spoza strefy euro, ale tym razem opublikował opinię z własnej inicjatywy. I choć sam kierunek oceniono pozytywnie, to krytyka dotyczyła konstrukcji bezpieczników.
Największa wątpliwość dotyczy tego, iż przesłanka bezpieczeństwa oraz uzasadnionych powodów odmowy nie jest wystarczająco precyzyjna. jeżeli przepis zostawia szerokie pole interpretacji, to sprzedawca może formalnie spełniać obowiązek, a faktycznie zniechęcać do gotówki: odmawiać, częściej powoływać się na ryzyko, ograniczać akceptację.
Druga rzecz to godziny wieczorne i nocne. o ile wyjątki będą działały szeroko, najbardziej ucierpią osoby, które już dziś mają problem z cyfrowymi płatnościami, a także turyści. Trzecia sprawa to fakt, iż projekt ma w dużym stopniu opierać się na samoregulacji, bez jasno zarysowanego organu, który będzie pilnował, czy wyjątki nie zjadają reguły.
Bez dostępu do wpłat i wypłat obowiązek przyjmowania gotówki nie ma sensu
Szwedzi nie próbują ratować banknotów samym nakazem wobec sklepów. Równolegle mają wejść obowiązki dla banków w zakresie infrastruktury gotówkowej: punktów wpłat dla osób prywatnych i sieci obsługi utargów dla firm. jeżeli państwo zmusza przedsiębiorców do przyjmowania gotówki, musi im też zapewnić możliwość szybkiego i przewidywalnego pozbycia się jej z kasy.
W projekcie pojawiają się twarde wskaźniki dostępności. Dla wpłat gotówki dla osób fizycznych wskazuje się, iż maksymalnie 1,22 proc. populacji może mieszkać dalej niż 25 km od punktu wpłaty. Dla dużych instytucji mających ponad 70 mld koron depozytów detalicznych przewidziano obowiązki budowy sieci do przyjmowania utargów i obsługi bilonu dla firm.
Zobacz także:
Szwecja stawia na klasyczny, sprawdzony model nadzoru. Ścieżka egzekwowania prawa ma być prosta i stanowcza: wszelkie wykryte naruszenia będą zgłaszane przez urząd odpowiedzialny za kontrolę infrastruktury bezpośrednio do szwedzkiego nadzoru finansowego. Stamtąd na oporne placówki handlowe mogą zostać nałożone rygorystyczne nakazy naprawcze, a w przypadku dalszego łamania przepisów – dotkliwe kary finansowe.
