Nie tylko upał stanowi dziś zagrożenie. W Katowicach wydano ostrzeżenie przed wysokim stężeniem ozonu, który może powodować problemy z oddychaniem i bóle głowy.
Wysoka temperatura to nie jedyny problem, z którym muszą mierzyć się mieszkańcy podczas letnich upałów. We wtorek, 4 sierpnia, w Katowicach ogłoszono ryzyko przekroczenia dopuszczalnego poziomu ozonu w powietrzu. Miasto apeluje o ograniczenie przebywania na zewnątrz oraz unikanie intensywnego wysiłku fizycznego do godz. 18.00.
Choć ozon kojarzy się przede wszystkim z warstwą chroniącą Ziemię przed promieniowaniem UV, przy powierzchni gruntu staje się zanieczyszczeniem, które może negatywnie wpływać na zdrowie.
Ozon to gaz zbudowany z trzech atomów tlenu. W stratosferze, kilkanaście do kilkudziesięciu kilometrów nad powierzchnią Ziemi, tworzy warstwę ozonową pochłaniającą znaczną część szkodliwego promieniowania ultrafioletowego docierającego ze Słońca. Bez niej życie na naszej planecie wyglądałoby zupełnie inaczej.
Problem pojawia się wtedy, gdy ozon występuje przy powierzchni ziemi, czyli w troposferze. Tam nie pełni żadnej ochronnej funkcji. Wręcz przeciwnie, jest uznawany za jedno z najważniejszych zanieczyszczeń powietrza w okresie letnim. To właśnie z takim ozonem mają w tej chwili do czynienia mieszkańcy Katowic.
Wysoki poziom ozonu podczas upałów
W przeciwieństwie do pyłów zawieszonych czy dwutlenku azotu ozon nie jest emitowany bezpośrednio przez kominy lub rury wydechowe. Powstaje dopiero w atmosferze w wyniku reakcji chemicznych zachodzących pod wpływem silnego promieniowania słonecznego.
Do jego tworzenia potrzebne są przede wszystkim tlenki azotu oraz lotne związki organiczne. Ich źródłem jest przede wszystkim transport drogowy, przemysł, elektrownie, a także rozpuszczalniki, lakiery czy niektóre procesy technologiczne.
Gdy przez wiele godzin utrzymuje się słoneczna, bezwietrzna pogoda i temperatura przekracza 30 st. C, reakcje chemiczne zachodzą znacznie szybciej. W efekcie stężenie ozonu może w ciągu kilku godzin wzrosnąć do poziomu stanowiącego zagrożenie dla zdrowia.
To właśnie dlatego ostrzeżenia dotyczące ozonu pojawiają się najczęściej podczas fal upałów. Paradoksalnie jakość powietrza może wtedy pogorszyć się mimo braku charakterystycznego smogu czy widocznej mgły.
Ozon szkodzi organizmowi
Ozon jest bardzo silnym utleniaczem. Po przedostaniu się do dróg oddechowych reaguje z komórkami wyściełającymi płuca i oskrzela, wywołując miejscowy stan zapalny. choćby krótkotrwałe narażenie na wysokie stężenie może prowadzić do podrażnienia układu oddechowego.
Objawy mogą obejmować kaszel, uczucie drapania w gardle, ból głowy, pieczenie oczu, szybki i płytki oddech oraz przejściowe pogorszenie wydolności oddechowej.
W czasie wysiłku fizycznego oddychamy szybciej i głębiej, dlatego do płuc trafia więcej zanieczyszczonego powietrza. To właśnie z tego powodu służby zalecają rezygnację z biegania, jazdy na rowerze czy innych intensywnych aktywności na świeżym powietrzu w godzinach obowiązywania ostrzeżenia.
Największe ryzyko dotyczy dzieci, osób starszych oraz ludzi cierpiących na choroby układu oddechowego, takie jak astma czy przewlekła obturacyjna choroba płuc. U tych osób choćby stosunkowo krótkotrwały kontakt z wysokim stężeniem ozonu może nasilać objawy choroby i powodować trudności z oddychaniem.
Wrażliwe są również osoby z chorobami układu krążenia. Pogorszenie jakości powietrza zwiększa obciążenie organizmu, dlatego lekarze zalecają, aby w czasie obowiązywania ostrzeżeń unikać nadmiernego wysiłku oraz przebywania na słońcu przez wiele godzin.
Ostrzeżenie trzeba traktować poważnie
Stężenie ozonu zwykle osiąga najwyższe wartości w godzinach popołudniowych, kiedy promieniowanie słoneczne jest najsilniejsze, a temperatura powietrza pozostaje bardzo wysoka. Wieczorem sytuacja zwykle zaczyna się poprawiać. Słabnące nasłonecznienie spowalnia reakcje chemiczne odpowiedzialne za powstawanie ozonu, a jego stężenie stopniowo spada. Wieczorem stężenie ozonu spada nie tylko z powodu braku UV, ale również dlatego, iż jest on aktywnie rozkładany w reakcji z świeżo emitowanym z transportu tlenkiem azotu.
Komunikat wydany dla Katowic nie oznacza konieczności pozostawania w domu przez cały dzień, ale warto dostosować swoje plany do warunków atmosferycznych. Najlepiej przełożyć trening, bieganie czy intensywną jazdę na rowerze na późniejsze godziny wieczorne lub wczesny poranek.
Osoby szczególnie wrażliwe powinny ograniczyć przebywanie na otwartej przestrzeni do niezbędnego minimum.
Ostrzeżenia dotyczące ozonu pojawiają się w Polsce znacznie rzadziej niż komunikaty związane z pyłami PM10 czy PM2.5, jednak podczas silnych upałów mogą stanowić równie istotne zagrożenie dla zdrowia. Wraz z coraz częstszymi falami gorąca eksperci spodziewają się, iż podobne sytuacje będą występować częściej, zwłaszcza w dużych miastach o intensywnym ruchu drogowym i wysokiej emisji zanieczyszczeń.
Głowna ilustracja została wygenerowana przez AI Google Gemini.
